Het is altijd prettig vertoeven in het gezelschap van Stef Aerts en Marie Vinck, twee leden van het theatercollectief FC Bergman, maar als dat gebeurt aan een tafel gedekt met bouillabaisse, caesarsalade en vol-au-vent is het nog net iets prettiger. Aan het einde van de lunch merken we dat we in het restaurant al de hele tijd onder een grote zwart-witfoto van de Schelde zitten. Op de foto staat een aanlegsteiger in de rivier. ‘Ik ken die plek goed’, zegt Marie Vinck. ‘Ik heb er nog een scène moeten draaien voor de film De Kus.’

Wat betekent de Schelde voor hen als inwoners van Antwerpen? ‘Goh, het is vooral een romantische plek’, vindt Stef Aerts. ‘Waar je in de zomer jonge stelletjes ziet zitten, waar je je eerste lief mee naartoe neemt. Voor Marie en mij is het vooral een omgeving waar we graag gaan wandelen met onze dochter. Het is ook de plek waar onze eerste locatieprojecten zijn ontstaan bij de Scheld’apen en op Petroleum Zuid.’

Ook in het oratorium De Schelde (1869) van Peter Benoit (1834-1901) probeert een hitsige jongeling een wat melancholisch meisje te versieren, te midden van lofzangen op de visvangst en de nijverheid. Maar ook Klauwaerts en Leliaerts (uit de Guldensporenslag) en zelfs de geest van Willem van Oranje duiken op in de tekst van Emanuel Hiel. Het werk ging in 1869 in première in de Bourlaschouwburg, toen nog het Franse theater genoemd. De opera en de Vlaamse Schouwburg aan de Kipdorpbrug bestonden nog niet. Toch vormt De Schelde samen met Lucifer de grote doorbraak voor de Nederlandstalige oratoria van Benoit.

Lucifer componeerde Benoit in 1866, ook op een tekst van Emanuel Hiel, toen hij als jonge dertiger net terug was uit Parijs, waar hij in het Théâtre des Bouffes van Jacques Offenbach diens operettes dirigeerde. Het werk kende destijds een redelijk internationaal succes en zou het eerste deel vormen van een drieluik, dat er uiteindelijk nooit zou komen. In het oratorium, dat geen band heeft met de Lucifer van Vondel, wordt de eeuwige strijd tussen licht en donker verklankt.

Vanwaar het idee om rond Peter Benoit te werken?

STEF AERTS Wij hebben onze theateropleiding genoten aan het Conservatorium in Antwerpen. Als je de trappen oploopt van DE SINGEL, stuit je als eerste op een indrukwekkend borstbeeld van Peter Benoit. Hoewel hij de oprichter was van het Conservatorium, werd er ons nooit iets over verteld in onze opleiding. Misschien in de muziekafdeling, maar niet in de theateropleiding. Het was dus altijd een enigmatisch beeld. Vervolgens merk je dat ook elders in de stad beelden staan van die man. Hoeveel Antwerpenaren zouden weten dat er een beeld van hem prijkt op De Wapper, tegenover het Rubenshuis?

MARIE VINCK Ook in het Harmoniepark staat een monument, ontworpen door Henry van de Velde, dat jarenlang voor de Antwerpse opera stond. (De titels van zijn zes grootste werken zijn in dat monument gebeiteld, met Lucifer en De Schelde voorop, red.) Het is een fontein die in de volksmond ‘het zwembad’ werd genoemd omdat er altijd zatlappen in struikelden en er zelfs ooit eens een auto in sukkelde. Je komt dan ook te weten dat hij een van de founding fathers van de Vlaamse Opera was en heeft gevochten voor cultuur in de moedertaal, in een periode dat dat niet vanzelfsprekend was en in een landje dat pas bestond. Kortom, we zijn al langer nieuwsgierig naar die man. Later zijn we tot de ontdekking gekomen dat hij een boegbeeld is van de Vlaamse beweging en door bedenkelijke kringen werd gerecupereerd. Toen we met ons idee naar Jan Vandenhouwe gingen, reageerde hij verbaasd. Geamuseerd ook.

STEF Muzikaal greep het ons op een vreemde manier aan. Je hoort die grote romantische muziek die doet denken aan Wagner, en tegelijk heeft zeker De Schelde ook iets onnozels. En dat bedoel ik in de meest positieve zin. Het heeft iets schlagerachtigs, alsof het een collectie levensliederen is: aandoenlijk en naïef, en tegelijk gevoelig en diepgaand. De Schelde staat in contrast met Lucifer, dat donker en unheimisch is. Dat heeft echt de allure van een requiem. Beide werken hebben ons op veel manieren geraakt.

MARIE Dat er in het Nederlands gezongen wordt, heeft een directe werking op hart en ziel. Het voelt erg dichtbij.

STEF En we hebben goede herinneringen aan de samenwerking met Opera Ballet Vlaanderen tijdens Les Pêcheurs de perles. We kijken ernaar uit om opnieuw met het fantastische koor en orkest van OBV te kunnen samenwerken.

‘In Lucifer heeft de duivel letterlijk de intentie om de mens te corrumperen, en in De Schelde komt hij er – hoewel hij er als personage niet in voorkomt – mee weg’

Lucifer van Benoit en Hiel is coherenter dan De Schelde.

STEF Lucifer is natuurlijk de strijd tussen het uiterste goed en het uiterste kwaad. De twee werken zijn fascinerend omdat ze sterk met elkaar contrasteren en elkaar toch aanvullen. De Schelde volgt redelijk snel op Lucifer, maar de toon is helemaal anders. In Lucifer richt de gevallen en verraden engel zich nog één keer op om de mensheid op te zetten tegen God. Hij wil de ambitie bij de mensen aanwakkeren en hen ertoe aanzetten de aardse elementen te exploiteren. Gods creatie moet gebruikt worden voor eigen gewin. De Schelde is dan weer een naïeve lofzang op vooruitgang, internationalisering en handel.

MARIE In die tijd was de Schelde net vrij van tolheffingen en niet veel later zou ze worden rechtgetrokken om onder andere de grote schepen uit Congo-Vrijstaat te kunnen ontvangen. Antwerpen barstte in die jaren niet enkel uit zijn voegen op economisch vlak, maar ook in de kunsten en architectuur is het een boeiende periode.

STEF Het oratorium is geschreven vanuit een echt vooruitgangs-optimisme: méér nijverheid, méér visvangst, méér internationale handel, méér, méér, méér… Vandaag weten we waartoe dat geleid heeft.

Dat klinkt faustiaans.

STEF Precies. In Lucifer heeft de duivel letterlijk de intentie om de mens te corrumperen, en in De Schelde komt hij er – hoewel hij er als personage niet in voorkomt – mee weg.

Het thema van de mens die worstelt met grotere elementen komt vaker terug in jullie werk. Dat zit ook hierin?

MARIE Nu je het zo benoemt, lijkt dat inderdaad te kloppen. Het is blijkbaar het verhaal dat we altijd opnieuw vertellen. Maar de manier waarop is telkens anders, en vertelt telkens iets anders over wat het is om mens te zijn. Wat dat betreft zijn deze twee oratoria ontzettend inspirerend.