Het gaat al enkele jaren hard voor de Oostenrijkse theatermaakster Florentina Holzinger. Sinds haar succesproductie TANZ in 2019 in première ging, is ze niet meer weg te denken van de grote internationale podia. Intussen heeft ze een sterk handelsmerk ontwikkeld voor haar voorstellingen. Zo verschijnt Holzinger bijna altijd met een uitsluitend vrouwelijk team op het podium. Naaktheid schuwen ze niet, net zo min als seks, bloed, piercings en body suspension (een vorm van lichaams- modificatie waarbij men het lichaam ophangt aan haken of andere voorwerpen die tijdelijk door de huid worden geprikt, red.). Traditionele kunstvormen worden verweven met populaire cultuur. De voorstellingen zitten vol muziek en hebben een entertainend showgehalte. Telkens opnieuw wordt het vrouwelijke lichaam gevierd en plaatst Holzinger een kritische noot bij de manieren waarop we dat lichaam bekijken. In SANCTA, de eerste productie waarin ze met opera aan de slag gaat, is dat niet anders.

Hoe heeft het vrouwelijke lichaam zo’n prominente rol ingenomen in je voorstellingen?

Ik begon te werken met mensen die zich voornamelijk als vrouw identificeren, simpelweg omdat ik hen als een afspiegeling en een uitbreiding van mezelf zie. Mijn werk is autobiografisch: ik ben zelf in een vrouwelijk lichaam geboren en heb een grote interesse in alles wat daarmee te maken heeft. Naast theatermaakster zie ik me dan ook als experte van het vrouwelijk lichaam. Op het podium wil ik de geschiedenis, normen en percepties die eraan vasthangen verder onderzoeken – samen met andere lichamen. Rondom mij stel ik een ensemble samen dat me inspireert in die zoektocht, van balletdanseressen tot mensen uit de pornoindustrie.

Een zoektocht die erg relevant is, als we zien hoe het vrouwen vergaat in de wereld…

De vele berichten over onderdrukking van vrouwenrechten, misogynie of femicides liegen er niet om: overal delen vrouwen dezelfde ervaringen. Ik vind het interessant om via mijn eigen lichaam en dat van mijn medespeelsters na te gaan hoe we tot zo’n cultuur zijn gekomen. Ervaringen en meningen uitwisselen is daarin een belangrijk onderdeel. Wat uiteindelijk tijdens een voorstelling op het podium komt, is een destillatie van onze bevindingen, die we in alle vrijheid brengen. Na de vrije viering van onze lichamen volgt vaak de confrontatie met misogynie en kijken we de realiteit recht in de ogen, wanneer de pers of sociale media participanten worden van ons werk en het contextloos aan de buitenwereld tonen.

Toen SANCTA vorig seizoen in Stuttgart speelde, was er inderdaad veel commotie. Hoe komt dat?

We maakten voor het eerst een voorstelling in de operawereld, die iets traditioneler en conservatiever blijkt dan we dachten. Nog belangrijker is dat de voorstelling de katholieke kerk in een kritisch daglicht plaatst, wat voor velen een groot taboe is. We hadden al op twee plekken gespeeld, maar pas in Stuttgart is de sensatiepers op de voorstelling gesprongen. SANCTA genereert snel clickbaits: nonnen, naakt, seks, lesbiënnes, de paus… De voorstelling begon online een eigen leven te leiden. Daarop volgden doodsbedreigingen en stuurden mensen berichten dat ze ons zouden verkrachten – zogezegd nodigen we daartoe uit door naakt op het podium te staan. Ik heb mijn sociale media een tijdje moeten afschermen.

Doet dat twijfelen aan je artistieke praktijk?

Ik had nog nooit zoiets meegemaakt, dus uiteraard was er twijfel en angst. Hoe ernstig neem je zulke berichten? Er moet maar één iemand met slechte bedoelingen naar de voorstelling komen om iedereen in gevaar te brengen. We hebben voorzorgen genomen, maar gelukkig bleef het bij woorden en er kwamen veel hartverwarmende reacties uit het publiek. Tegelijk tonen die bedreigingen welke beelden over naaktheid, vrouwelijke lichamen en seksualiteit leven. Ze doen nog beter begrijpen waarom we onze vrijheid nemen op het podium, waarom we ongecensureerde voorstellingen maken en onze vrouwelijke lichamen moeten blijven onderzoeken. Ook al leidt dat tot enge berichten in onze inbox. Daartegen zullen we blijven vechten.

‘Nonnenopera’s zijn zeer camp en ik wist dat mijn performers het plezierig zouden vinden om een kloostergemeenschap te belichamen’

Dat doen jullie door een utopisch alternatief te tonen op het podium?

Een utopie zou ik onze voorstellingen niet durven te noemen – hoe zou ik moeten weten hoe de ideale wereld eruitziet? De vraag die ik me wel stel: waarom zouden we niet mogen doen wat we willen doen? Waarom moeten dingen altijd op een specifieke manier gebeuren? Ik haal veel plezier uit het feit dat ik mensen kan confronteren met de normen en contexten die ze vanzelfsprekend vinden. Wat ons werk wel enigszins utopisch maakt, is dat we op het podium een gemeenschap creëren die doet dromen over een matriarchale wereldorde. Opnieuw: ik weet niet of in een ideale wereld het matriarchaat de oplossing is voor het huidige patriarchale systeem dat overduidelijk faalt. Maar dat je überhaupt de wereld en haar regels kan omdraaien, vind ik een leuk spel.

Hoe is het om met SANCTA dat spel te spelen binnen een opera- context?

Het is fantastisch om met het grote opera-apparaat te werken en zijn muzikale grenzen op te zoeken. Bij opera krijgt muziek een prominente rol, al moet ik toegeven dat ik nog niet helemaal begrijp waarom bepaalde muzikale waarden in de operawereld zo ‘heilig’ zijn. Ik wil net spelen met wat goed of slecht bevonden wordt, met hoge en lage kunst. Ik waardeer enorm de impact van live-orkestmuziek, maar ik apprecieer ook veel andere dingen. Het was fijn om met SANCTA te onderzoeken wat opera voor ons kon betekenen, maar bij momenten ook zeer vermoeiend. Je werkt nu eenmaal in een context waarin een huis en een publiek verwachtingen hebben over hoe het repertoire steeds opnieuw opgevoerd wordt. En dan komen wij aandraven met een totaal ander waardenkader. Nochtans: we willen daarmee het operasysteem niet omverwerpen, maar net het potentieel van het bewaarde repertoire herontdekken.

Welk potentieel zag je in Sancta Susanna, de opera van Paul Hindemith uit 1922 waarmee de voorstelling start?

Voor een ander muziektheaterproject zocht ik naar opera’s met vooral vrouwelijke personages en ik stuitte op heel wat nonnenopera’s. Die zijn zeer camp en ik wist dat mijn performers het plezierig zouden vinden om een kloostergemeenschap te belichamen. Bovendien past de expressionistische muziek van Sancta Susanna goed bij ons artistieke universum. De opera vertelt het verhaal van Susanna, een non die tijdens het bidden seksueel ontwaakt en zich van haar kleren ontdoet, waarop ze transformeert in ‘Satana’. Het verhaal leent zich ertoe om de positie van vrouwenlichamen en vrouwelijke seksualiteit binnen het geloof te bestuderen. Waar ik het meest verrast door was: toen ik de opera googelde, vond ik opnames van het werk op pornosites. Niet verwonderlijk dat zo’n schandaalstuk daar belandt, maar het intrigeerde me nog meer. Een hoge kunstvorm als opera kan blijkbaar goed overleven op populaire kanalen als Pornhub.

‘Toen ik de opera googelde, vond ik opnames van het werk op pornosites. Een hoge kunstvorm als opera kan blijkbaar goed overleven op populaire kanalen als Pornhub’

Sancta Susanna is een korte eenakter van een half uur. Wat plaatsen jullie ernaast?

Al snel kwamen we met het idee om een misviering te laten voortvloeien uit de opera. Ik groeide op in het katholieke Oostenrijk, maar ik dacht dat het katholicisme niets voor me betekende en ver van me af stond. Door in Sancta Susanna te duiken kwam ik tot het besef dat je ook als atheïst onder het kruis leeft. De kerk heeft een grote invloed gehad op mijn leven en lichaam, en wereldwijd op dat van velen. De opera daagde me uit om het geloof als uitgangspunt te durven nemen voor een nieuwe voorstelling. De overdadige beeldtaal die de katholieke kerk gebruikt lijkt trouwens hard op de onze. Denk aan het gefolterde, halfnaakte lichaam van Christus aan het kruis: een gewelddadig tafereel dat symbool staat voor troost. Ook wij werken vaak rond lijden en troost, maar dan op een meer humoristische manier. De magische verhalen uit de Bijbel en de theatrale rituelen van een misviering getuigen van een grote verbeeldingskracht waar op het podium veel mee te doen valt.

Het theater en een misviering hebben veel met elkaar gemeen?

Het is wat cliché en ik wil opletten met die vergelijking, maar uiteraard heeft een theatervoorstelling veel weg van een rituele mis. Er hangt in beide situaties een transformatieve energie in de lucht die idealiter de toeschouwers besmet, waardoor ze de ruimte anders verlaten. Voor SANCTA hebben we ons verdiept in liturgische teksten om te achterhalen welke boodschappen achter een misviering schuilen. Denk aan de mogelijkheid om leed en pijn bespreekbaar te maken. Toch mooi dat een misviering een platform creëert om elkaar daarin te ondersteunen en te begrijpen. De grote boodschap die steeds terugkeert in de liturgie is dat je liefde moet delen met elkaar. Hoezo zou je dat niet ook willen prediken in het theater?

Je hercreëert SANCTA met het koor van Opera Ballet Vlaanderen. Hoe neem je ze mee in je universum?

Als ik met mijn eigen ensemble werk, moet ik niet vragen naar grenzen of limieten omdat ik iedereen al lang ken en we dicht bevriend zijn. Ik nodig mijn performers uit hun eigen praktijk rond naaktheid of body suspension binnen te brengen in een voorstelling en zelf materiaal aan te leveren. Ze tonen wat ze willen tonen. Bij een operakoor is dat anders: de zangers zijn contractueel verplicht uit te voeren wat een maker wil. We proberen dat op te vangen door goed te communiceren en het koor de ruimte te geven om enkel te doen wat comfortabel voelt. De koorleden beslissen zelf: het is fijn als ze mee met ons naakt op het podium staan, maar het hoeft uiteraard niet. Wat voor ons belangrijk is, is dat we onze reputatie en de vele geruchten over ons werk kunnen nuanceren, dat we kunnen kaderen waarom we doen wat we doen. Op die manier kan iedereen zelf bepalen of die wil deelnemen aan de voorstelling of niet.

Tot slot: we hebben voor elke productie van dit seizoen een vraag uitgelicht uit de voorstelling. Voor SANCTA kozen we ‘who told you you were naked?’. Waarom stel je die vraag in de voorstelling?

De vraag verwijst naar de zondeval uit het scheppingsverhaal, die volgens de Bijbel veroorzaakt wordt door een vrouw. Als Eva van de verboden vrucht eet, worden zij en Adam uit de Tuin van Eden verbannen en ervaren ze voor het eerst schaamte over hun naakte lichamen. Het verhaal toont hoe misogyn de kerk is: we worden allemaal geboren met schaamte door de zonde van Eva, terwijl we die ‘zonde’ evengoed kunnen lezen als een zoektocht naar kennis en autonomie. In Hindemiths Sancta Susanna zien we iets gelijkaardigs gebeuren: de seksuele bevrijding van een naakte non wordt afgeblokt doordat de andere nonnen haar aan haar schaamte herinneren en haar als ‘Satana’ bestempelen. De naakte, zondige vrouw lijkt vol schuld te zijn, terwijl wij dat omgekeerd zien – onze naaktheid beschouwen we als onze kracht. Vanaf het begin van SANCTA bombarderen we het publiek met blote lichamen. Dat we na een uur plots alsnog die vraag stellen aan elkaar, vinden we vooral erg grappig.

Foto top: Florentina Holzinger (c) Mayra Wallraff

Naar aanleiding van SANCTA organiseren we op 26 maart om 20u in Opera Antwerpen een gesprek met theatermaakster Florentina Holzinger en dirigente Marit Strindlund. Chantal Pattyn (netmanager Klara) duikt met hen in Holzingers bijzondere universum en in de schandaal- opera Sancta Susanna van Paul Hindemith. Krijg een unieke inkijk in de theatertaal van een van de meest spraakmakende artiesten van het moment en ontdek alles over SANCTA.

Lees meer