In het tweede deel gebruikt Andriessen maar één tekst, en wat voor een: het zevende visioen van Hadewijch van Antwerpen. Zij was een 13e-eeuwse mystica, de belangrijkste schrijfster uit onze middel-nederlandse literatuur. In haar visioen, gezongen door een sopraan en door het koor, beschrijft ze indringend hoe ze een ontmoeting met God heeft gehad. In verschillende gedaanten openbaarde Hij zich aan haar. Hadewijch heeft dat zo lichamelijk en liefdevol beleefd dat er een onmiskenbare, haast knetterende erotische spanning uit het visioen spreekt. Andriessen stelde zich het tweede deel van De Materie daarom voor als iets dat het midden houdt tussen een mystieke opgang en de versmelting van twee geliefden. In zijn verbeelding zag dat er als volgt uit. Langzaam, voetje voor voetje, schuifelt Hadewijch door een kerk naar voren. Gaandeweg probeert de werkelijkheid om haar heen – de wereld, de kerk, haar eigen lichamelijkheid – haar telkens weer met de voeten op de grond te krijgen, maar Hadewijch gaat meer en meer op in haar beleving. Wanneer ze het altaar bereikt heeft en bij het hoogtepunt van haar visioen is aanbeland, klinkt muziek die simpelweg hemels is: bijna gewichtloos, mysterieus en ongekend mooi. Volgens dirigent Bas Wiegers – en velen zullen hem bijtreden – de prachtigste noten die Andriessen ooit geschreven heeft.

Het derde deel van De Materie swingt de pan uit. We zijn in de vroege 20e eeuw, in het universum van Piet Mondriaan, de schilder die de wereld veroverde met zijn geometrische composities, met zijn zwarte lijnen en kleurvlakken in primaire kleuren. In dit deel lijkt de geest wiskundige inzichten en geometrische constructies die zuiver abstract zijn te vertalen naar bijvoorbeeld een canvas. De solist is dit keer een danseres met een spreekrol: met een ritmisch uitgeschreven dictie haalt zij herinneringen op aan Piet Mondriaan die, zo blijkt, zelf een fervent danser was. De ultieme gelegenheid voor Andriessen om ‘hoog’ en ‘laag’ naar hartenlust te vermengen, zoals hij dat graag deed. Muzikaal tapt hij dan ook gretig uit de vaatjes van disco en boogiewoogie, al weerhoudt dat hem er niet van om uit diezelfde ingrediënten zo nu en dan ook een fuga te kneden.

Als de vorige delen de opbouw van een symfonie echoden (een snel eerste deel, een traag tweede en een vinnig, dansant en zelfs geestig derde), dan volgt in deel 4 opnieuw een ingetogen beweging, een introspectieve finale. De muziek is zo mogelijk nog geheimzinniger en ijler dan in het tweede deel, Andriessen laat zijn akkoorden nagalmen en nazinderen met een ongrijpbare kracht. Halverwege dit slotdeel neemt het koor opnieuw het woord en die tekst – bestaande uit sonnetfragmenten van Willem Kloos – doet uitschijnen dat het ditmaal over de grote operathema’s zal gaan: over schoonheid en verlangen en hoe de liefde de dood trotseert. Helemaal aan het eind lost Andriessen die verwachtingen in wanneer hij in stilte zijn laatste hoofdpersonage voorstelt: wetenschaps-legende Marie Curie. We blijven dus in min of meer dezelfde tijdsgeest als in deel drie, maar zijn nu bij Madame Curie thuis in Parijs en in Stockholm, waar ze haar tweede Nobelprijs in ontvangst neemt. De toespraak die ze daar in 1911 geeft over de onzichtbare kracht die van sommige materie uitgaat, radioactiviteit, wisselt Andriessen af met fragmenten uit haar dagboeken. Daarin beschrijft ze op prachtige wijze dat ze enorm worstelt met de dood van haar echtgenoot en collega Pierre Curie terwijl de wereld genadeloos doorraast en dorst naar nog meer wetenschappelijke ontdekkingen.

Tot op heden heeft De Materie twee legendarische producties gehad en Opera Ballet Vlaanderen tekent nu voor de derde. Voor de première in 1989 sloeg Andriessen de handen ineen met theaterfenomeen Robert ‘Bob’ Wilson, die een jaar of twintig eerder al wereldfaam verwierf toen hij met Lucinda Childs de opera Einstein on the Beach van Philip Glass creëerde. Volgens de overlevering was het trouwens Bob Wilson die Andriessen op het idee bracht om zijn laatste deel aan Marie Curie te wijden. Zijn regie was abstract, absurdistisch, kleurrijk en doorspekt met dans en komische interventies. Reinbert de Leeuw was de gedroomde dirigent en hij zou de rest van zijn leven een pleitbezorger van het stuk blijven. In 2014 nam Heiner Goebbels de handschoen op voor de Ruhrtriennale in een groots opgezette en verbeeldingsrijke succesproductie, met zeppelins en historische kostuums. Wie die voorstelling gezien heeft, herinnert zich vooral de kudde schapen, en hun doordringende geur, die Goebbels op het toneel bracht – zijn manier wellicht om de toeschouwers met hun neus op de materie te drukken.