Pas over enkele maanden gaat muziekdirecteur Stephan Zilias officieel aan de slag, maar nu al is hij geprikkeld om zijn nieuwe werkplek – België – beter te leren kennen. Wat een gesprek over zijn nieuwe rol bij OBV zou zijn, gaat plots over schilderes Michaelina Wautier, een tijdgenote van Rubens. We hebben het zelfs even over de geschiedenis van Neutraal Moresnet. Niet bepaald thema’s uit de vaderlandse canon. Zilias vraagt ernaar zonder hoogdravendheid, niet streberig, gewoon oprecht geïnteresseerd. Wanneer ik hem vragen over zijn plannen bij OBV voorleg, kaatst hij er terug over ons Belgische medialandschap. Voor ik kan hengelen naar zijn favoriete componisten, moet ik ingaan op vragen over het oeuvre van David Van Reybrouck.

Niet toevallig noemt de dirigent nieuwsgierigheid als zijn drijvende kracht, ‘naast enthousiasme en blijdschap, want dit is vooral een vreugdevolle aanstelling voor mij. Ik ben erg blij dat ik mijn passie en enthousiasme kan meebrengen naar dit huis. Maar als iemand die is opgegroeid in de Duitse traditie van de kapellmeister, kijk ik er ook enorm naar uit het nieuwe muzikale DNA van OBV te mogen ontdekken.

‘Als dirigent stond het van bij het begin wel vast dat ik opera wilde doen. Ik heb het altijd eindeloos fascinerend gevonden. Waar vind je naast opera nog zo’n gezamenlijk gedragen project?’

— Stephan Zilias

Dan lijk je vooral curieus naar de mensen en het instituut. Ben je ook zo nieuwsgierig naar muziek?

'Natuurlijk, de muziek die ik goed vind, is muziek die mij weet te prikkelen. Bij elk stuk stel ik mij een heleboel waarom-vragen. Waarom moet ik dit uitvoeren? Waarom heeft dit met mij te maken? Waarom dit stuk en niet een ander? Waarom voel ik er affiniteit mee, en iemand anders met een ander perspectief niet? Waarom kan ik iets toevoegen aan deze muziek? Waarom voegt deze muziek vandaag nog iets toe? Waarom is ze nog relevant?

Neem een werk als Lohengrin. In dat libretto zitten zinnen als ‘Für deutsches Land das deutsche Schwert!’, begeleid met militaristische muziek die door wat zich later heeft afgespeeld erg ongemakkelijk voelt. Maar wáárom plaatst Wagner dat daar? Je kan dat alleen begrijpen als je het vanuit zijn perspectief bekijkt. De componist nam actief deel aan de Mei-opstand in Dresden (waarbij linkse revolutionairen de Duitse eenmaking probeerden te realiseren, red.). Dat maakte van Wagner zelf een politiek vluchteling. Dat feit heeft me doen inzien dat die zinnen niet zozeer bemoedigend bedoeld zijn, maar dreigend.'

Lukt het altijd om zo nieuwsgierig te blijven?

'If we’re not curious, we’re dead. En dan heb ik het niet alleen over muziek, maar over het leven tout court. Dat idee is echt een leidraad voor mij. Het houdt me jong, fris en alert. Routine heeft zijn voordelen, maar draagt het risico in zich een doodlopend straatje te worden.'

Hoe vermijd je dat?

'Ik denk dat ik op twee manieren probeer niet in gewoontes te verzanden. Enerzijds denk ik niet te veel na over wat ik voordien gedaan heb. Ik sta niet stil bij wat er eerder gewerkt heeft – of niet gewerkt heeft. Elke nieuwe productie is een kans om een werk met een frisse blik te benaderen. Anderzijds zijn er nu eenmaal werken waar ik die persoonlijke betekenis niet in vind. Die vermijd ik. Dat heeft niets met de artistieke kwaliteit van die creaties te maken – vaak vind ik ze zelfs fantastisch –, maar ik weet gewoon niet wat ik ermee moet aanvangen. In alles wat ik dirigeer, wil ik een noodzaak voelen, een reden om het werk te doen.'

Als dirigent, zelfs als muziekdirecteur, ben je maar een deel van het grotere geheel. In hoeverre moet die urgentie, die reden, overeenkomen met die van de regisseur?

'Helemaal! Je probeert allemaal samen een gemeenschappelijke visie op het werk te presenteren, of toch op z’n minst er gezamenlijk betekenis in te vinden. Sommige makers hebben het daar moeilijk mee, omdat niet één iemand het voor het zeggen heeft. Ik vind het net een van de grote meerwaarden van dit huis dat de dirigenten hier zo vroeg in het creatieproces worden betrokken. Ik heb het altijd vreemd – en cru gezegd: dom – gevonden wanneer de maestro er pas op het laatste moment bij komt. Dan begint die commentaar te geven op de plaatsing van de zangers en de klank… Dat is te laat hé. Je start niet op de eerste dag van de orkestrepetities. Je eerste werkdag is het moment waarop je weet dat je een productie gaat doen. Ik heb zo veel geleerd van mijn samenwerkingen met goede regisseurs en artistieke teams – want het gaat natuurlijk ook over de decorbouwers, de kostuumontwerpers, de lichtartiesten… Het zijn allemaal zulke fascinerende métiers.'

Het klinkt bijna alsof je het foute vak gekozen hebt.

'Neen, dat zou ik niet kunnen en niet willen. Maar als dirigent stond het van bij het begin wel vast dat ik opera wilde doen. Ik heb het altijd eindeloos fascinerend gevonden. Het is een enorme luxe en een plezier om met gepassioneerde mensen samen te werken, waarbij ieder bijdraagt om iets te creëren dat groter is dan de som van zijn delen. Waar vind je naast opera nog zo’n gezamenlijk gedragen project? Er zijn mensen die schoenen maken, die hoeden aankopen, die de partijen prepareren in de bibliotheek, spelen, dirigeren, zingen, de kaartenverkoop aanzwengelen, je jas aannemen… Het is een ongelofelijke microkosmos, een wereld op zich. Ik zie diezelfde verwondering nu bij mijn twee zonen. De oudste is negen en zijn ogen lichten op wanneer hij in een theater komt. Hij heeft natuurlijk een passie voor muziek, maar zijn favoriete plaats in een operahuis is naast de toneelmeester.'

Wordt de magie daar niet doorgeprikt?

'Integendeel. Voor mij heeft die plek net iets magisch, omdat daar het vakmanschap duidelijk wordt. Die bovenmenselijke spektakels zijn ook gewoon door mensen gemaakt. Dat maakt het tegelijk zo betoverend en zo down-to-earth.'

Dat laatste is nochtans niet het imago dat aan opera kleeft.

'Al zolang als ik me kan herinneren, zeggen mensen dat het bourgeois is, voor een rijke elite, ontoegankelijk. Ik ben het daar niet mee eens. Opera ontroert ons al eeuwen. Als het goed gedaan is, raakt het ons als mensen, alle mensen. Emoties zijn niet klassengebonden.'

Als muziekdirecteur sta je niet alleen in voor de opera’s, maar ook voor de concertprogrammering. Heb je in abstracte muziek eenzelfde urgentie nodig?

'Ik voel alleszins eenzelfde noodzaak om naast opera ook het symfonische repertoire te spelen. Concerten maken absoluut een deel uit van ons werk met het orkest en het koor – want die prachtige zangers wil ik er ook zo veel mogelijk bij betrekken. Het is wel zo dat ik me het meest in mijn element voel als er een plot is. Maar muziek zonder een narratief is voor mij niet per se abstract. Wel integendeel. Elke symfonie kan een verhaal suggereren. Er is altijd wel iets te vinden. De componist zat heus wel ergens aan te denken tijdens het schrijven. Ik vind het bijvoorbeeld fascinerend hoe Bruckner, toen hij wanhopig probeerde zijn symfonieën gespeeld te krijgen, soms programmatoelichtingen schreef omdat het symfonisch gedicht toen in trek was. Ik weet zeker dat hij, toen hij de muziek schreef, niet aan vogels of dat soort concrete verklankingen dacht – ook al past het in retrospect wel. Ach, als het overtuigend en persoonlijk is, kan het allemaal kloppen. Dat is het mooie aan klassieke muziek: er zijn zoveel geldige benaderingen.'

Iets minder noodzaak dus, maar nog steeds even veel nieuwsgierigheid.

'Ik heb binnen het repertoire geen voorkeur qua tijdsperiode, ik heb al Haydn-symfonieën gedaan en hedendaags werk, maar ik hou nu eenmaal van muziek die complex is. Daarmee bedoel ik niet dat ze moeilijk moet zijn voor de luisteraar. Ik heb gewoon graag dat ik iets niet begrijp wanneer ik een partituur voor de eerste keer opendoe. Ik hou van dingen die me aan het denken zetten. Komend jaar staat er een project rond Peter Benoit op het programma, daar weet ik nu nog bijna niets over. Maar het geeft me al zin om naar info te beginnen spitten. Oh, misschien kan jij me wel zeggen waar ik best kan beginnen?'